G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 7
http://ebooks.vdcmedia.com
phất triïín mẩnh. Quẫ vêåy, giao tiïëp àẩi chng giúâ àêy lâ giao
tiïëp qua cấc phûúng tiïån thưng tin àẩi chng.
Theo F. de Saussure thiïn hûúáng ca tđn hiïåu hổc lâ
“nghiïn cûáu àúâi sưëng tđn hiïåu nùçm trong àúâi sưëng xậ hưåi”.
Àõnh àïì nây cho rùçng ngưn ngûä tûå nhiïn khưng phẫi lâ cưng
c giao tiïëp duy nhêët ca con ngûúâi: mưåt mưn hổc múái cố
nhiïåm v miïu ta
ã bùçng cấch gưåp lẩi vâ àưìng nhêët cấc cấch nối
khấc nhau cố àưång tûâ hóåc khưng àưång tûâ, nhûäng cấch nối nây
rêåp khn theo hònh ẫnh thïí hiïån (sûå miïu tẫ), ấp àùåt vâ kđch
thđch tû duy vïì nhûäng lơnh vûåc múái cố thïí quan sất àûúåc mâ
chng ta phẫi biïët. Ngây nay, cố thïí mưåt phêìn quan têm c
a
cấc nhâ nghiïn cûáu vïì tđn hiïåu hổc gùỉn vúái võ trđ to lúán ca
“khưng gian ngûä nghơa” thưng qua cấc cấch nối, cấc cấch nối
nây àïì cêåp àïën ngưn ngûä úã têët cẫ mổi mùåt: truìn hònh, àiïån
ẫnh, truån tranh, kiïën trc, êm nhẩc.
Trong thúâi k àêìu, dûúái sûå thc àêíy phûúng phấp hổc ca
thuët cêëu trc ngưn ngû
ä, tđn hiïåu chêu Êu ch têm biïåt lêåp
cấc ëu tưë khấc nhau tưëi thiïíu, cêëu thânh nïn nghơa mâ tưí
húåp ca nố phẫi cho phếp miïu tẫ mưåt cấch khoa hổc cấc têåp
húåp rưång lúán àêìy nghơa (nhû cấc vùn bẫn). Phûúng phấp nây
àûúåc ấp dng riïng biïåt vâo cấc cấch nối khấc nhau àûa ra
khấi niïåm vïì tđn hiï
åu hổc “lâ khoa hổc nghiïn cûáu cấc hïå
thưëng tđn hiïåu”. Nhûng cưng trònh vïì k hiïåu hổc ca nhâ triïët
hổc M Charle Sanders Peirece cng gêìn àng vúái àưì nây.
Dûåa trïn nhûäng quy tùỉc ngoâi ngưn ngûä, tđn hiïåu hổc àậ
xấc àõnh àưëi tûúång riïng ca mònh mưåt cấch nghiïm khùỉc vâ
àậ núái lỗng cấc quy tùỉc miïu tẫ. Àïí nùỉm àûúåc nghơa ca cấc
tđn hiïåu, k hiïåu hổc àậ phc tng theo sûác mẩnh ca kïët cêëu
l thuët. Nhiïåm v ca k hiïåu hổc lâ vẩch rộ cấc cêëu trc
nghơa khn mêỵu hoấ lúâi nối xậ hưåi vâ lúâi nối tûâng con ngûúâi
d cấc cấch nối biïíu hiïå
n thïë nâo. Ài tûâ ngun tùỉc nghơa
(cố thïí thiïët lêåp lẩi tûâ cấc cêu àêìu) bõ tónh lûúåc rưång rậi, cấc
nhâ tđn hiïåu hổc àậ tiïën hânh phêìn quët àõnh tẩo nïn tûâ cấc
têìng nghi thûác; nhûäng cêëu trc quan hïå tûâ sûå khấc nhau vâ
sûå ph thåc tẩo nïn trung têm phất sinh nghơa vâ xấc àõnh
cấc sú àưì
àổc. Sûå nùng àưång ca cấc cêëu trc nây àûúåc ghi
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 8
http://ebooks.vdcmedia.com
trong cấc khn mêỵu tûå sûå hònh thânh àõnh hûúáng vâ kïët thc
cấc bâi nối (bâi diïỵn vùn) thưng qua viïåc tòm kiïëm, thoẫ thån
vâ chưëng àưëi ca cấc tấc giẫ. Cấch nhêån trấch nhiïåm búãi cấc
ngûúâi trònh bây ch àïì (lâ cấc ngûúâi sẫn xët vâ ngûúâi phiïn
dõch) cng mưåt lc nối ra sú àưì ca viï
åc thïí hiïån (nghïå thåt
tẩo hònh, ngûä àiïåu, nhõp àiïåu) vâ ca nưåi dung (cố nghơa bống
hay khưng) xấc àõnh cấc hònh thûác giûäa hai àưëi tûúång vúái nhau
cho dïỵ àổc, dïỵ nhòn vâ dïỵ nghe. Quan àiïím nây àûúåc trònh bây
mưåt cấch àùåc biïåt úã phấp búãi cấc cưng trònh ca A.J. Greimas.
Ngûúâi ta khưng thïí tin tûúãng vâo hiïåu quẫ xậ hưåi ca cấc
bâi diïỵn vùn trong lơnh vûåc ngûä hổc hóåc lâ nghïå thåt mâ
khưng cên nhùỉc àún võ tưíng húåp ca cấc cấch nối khấc nhau
thưng qua àố thûåc hiïån àûúåc truìn thưëng àưìng nhêët bùçng
nhiïìu phûúng tiïån.
̇ Nhûäng ngưn ngûä trïn thïë giúái
Cố rêët đt qëc gia thûåc sûå thìn ngûä: chùèng hẩn nhû 2
nûúác Triïìu Tiïn, Bưì Àa
âo Nha hay Ailen. Nối chung, nhiïìu tiïëng
nối cng tưìn tẩi trong mưåt mưåt nûúác: tiïëng Anh trong 80 nûúác
(trong àố 45 nûúác sûã dng lâ ngưn ngûä chđnh) Tiïëng Phấp trong
50 nûúác (trong àố 32 nûúác lâ nûúác chđnh) hóåc côn cố tiïëng
Xuahïli àûúåc sûã dng khoẫng trong 10 nûúác.
Thûåc ra, 5 thûá tiïëng àûúåc sûã dng nhiïìu nhêët àậ chiïëm
gêìn nûãa dên sưë
thïë giúái, d cho cố àïën 6000 ngưn ngûä hay
phûúng ngûä (nhûng chó cố 185 tiïëng úã Chêu Êu). Bưå Kinh tên
ûúác vâ Kinh cûåu ûúác (hóåc mưåt vâi trđch àoẩn) àûúåc dõch sang
hún 1000 thûá tiïëng vâ rêët phong ph.
Têët cẫ cấc dûä liïåu thưëng kï liïn quan àïën nhûäng ngûúâi sûã
dng ngưn ngûä thò gêìn giưëng nhau búãi rêët nhiïìu l do: viïåc ghi
chếp khố khùn, cấc cêu hỗi khố hiïíu, nhûäng quan ngẩi vïì mùåt
chđnh trõ vïì viïåc giẫm thiïíu ngưn ngûä cấc dên tưåc thiïíu sưë, quy
chïë khưng chđnh xấc vïì viïåc biïët mưåt ngưn ngûä thûá 2, cấc tònh
trẩng sûã dng song ngûä hay àa ngûä khưng ưín àõnh, sûå cố mùåt
ca cấc ngưn ngûä pha tẩp hay cấc ngưn ngûä lâm phûúng tiïån.
Hai mûúi ngưn ngûä àûúåc sûã dng nhiïìu nhêët nhû nhû
äng
tiïëng mể àễ vâ mưåt vâi thûá tiïëng khấc trong àố vai trô ngưn
ngûä phûúng tiïån (tiïëng Anh, Phấp, Nidi-Urdu, Malaixia-
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 9
http://ebooks.vdcmedia.com
Indonïxia) àûúåc chia ra: tiïëng Trung Qëc mưåt thïë giúái ngûúâi;
tiïëng Anh 450 triïåu, tiïëng hindi - urdue 350 triïåu, Têy Ban
Nha, Nga (cẫ phûúng ngûä) tûâ 250-300 triïåu, tiïëng A Rêåp, Bưì
Àâo Nha, Phấp, Bungari tûâ 150 - 200 triïåu, tiïëng Mậ lai- Inàư,
Nhêåt, Àûác 80 - 120 triïåu. Mưåt trùm thûá tiïëng àûúåc sûã dng
nhiïìu hún chiïëm 95% dên sưë thïë giúái vâ gêìn 200 thûá tiïëng àûúåc
đt nhêët lâ 1 triïåu ngûúâi sû
ã dng
̇ Hïå thưëng phên loẩi ngưn ngûä
Viïåc phên loẩi hâng nghòn ngưn ngûä trïn thïë giúái cố thïí
ph thåc vâo lõch sûã (mùåt di truìn), vâo hoẩt àưång ca tđn
hiïåu hổc (mùåt loẩi hònh hổc) hóåc lâ vâo khưng gian (mùåt khu
vûåc).
Ngưn ngûä hổc phất sinh cố nghơa khưi phc lẩi lõch sûã
ngưn ngûä bùçng cấch tiïën hânh so sấnh sưë 2 cho biïët sûå giưëng
nhau trong nhûäng ngưn ngûä êën-Êu: 2-sưë hai (tiïëng Viïåt), deux
(tiïëng Phấp), two (tiïëng Anh) zwei (tiïëng Àûác), dovon (tiïëng
Britagne), dio (tiïëng Hi Lẩp hiïån àẩi), dva (tiïëng Nga), doi
(tiïëng Bengali) àưëi vúái cấc kaksi (tiïëng Nhêåt) vâ roa (tiïëng
Manga). Nhûäng låt tûúng ûáng àûúåc thiïët lêåp cho phếp suy ra
tđnh cên àưëi trong sûå phất triïín: pater- father-pedar; mater-
mother- madar, frater- brother-baradar (tiïëng Latinh- tiïëng
Anh- tiïëng Ba Tû). Trïn cú súã mêë
t dêìn theo thúâi gian sûå giưëng
nhau vïì tûâ ngûä giûäa cấc ngưn ngûä, ngûúâi ta cng àậ cố àõnh
êën àõnh ngây cho thúâi k phên chia. Vò vêåy, giûäa tiïëp Phấp vâ
tiïëng Têy Ban Nha cố sûå giưëng nhau giûäa “main” vâ “mano”, “
doigt” vâ dedo, nhûng khưng phẫi lâ “tïte” vâ “cabeza”,
“ïpaule” vâ “homo” d rùçng cấc tûâ gưëc cố mưåt nghơa khấc nhau
(tiïëng Têy Ban Nha “testa”, lâ mưåt cưng viïåc cao quy
á, tiïëp
Phấp “chef”).
Mûác àưå hiïíu biïët vâ miïu tẫ ngưn ngûä rêët khấc nhau.
Tiïëng êën-êu sûã dng kiïíu mêỵu lêëy tûâ sûå phong ph ca tû
liïåu trong khưng gian vâ thúâi gian. Trong cấc tònh trẩng đt
thån lúåi, cấc giẫ thiïët àûúåc trònh bây nhû viïåc nhốm tiïëng
Basque vâ ngưn ngûä vng Cấpca hay tiïëng Nhêåt Bẫn vúái tiïëng
vu
âng Altai. Mưåt lơnh vûåc lúán vïì nghiïn cûáu (àûúåc múã ra) àang
bỗ ngỗ.
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 10
http://ebooks.vdcmedia.com
Ngưn ngûä hổc loẩi hònh phẫi kïí àïën têåp tđnh cấc ëu tưë
ngưn ngûä. Mùåc d mưỵi ngưn ngûä cố thïí sûã dng cấc tiïìn tưë khấc
nhau, nhûng ngûúâi ta phên loẩi ngưn ngûä theo àùåc trûng ca
vâi ngưn ngûä. Cấc viïåc vïì ngûä êm, vêìn låt, c phấp tûâ vûång
àấng phẫi nhúá nhûng nhûäng vđ d nïu ra àêy chó nối vïì hònh
thấ
i kïët húåp àïí minh hoẩ cấc kiïíu lúán.
- Biïën tưë bïn ngoâi; mu- nta= “homme”, ba-ntu “homme”; le
bois, les bois
- Biïën tưë bïn trong: trinken- trank-getrunken (boire-but-
bu” (tiïëng Àûác); katuba- bitab-kutub-kậtib “il ecrivit- livre-
livres-ecrivain” (tiïëng A rêåp).
- Sûå chùỉp dđnh: ev-ler-im-den (maison- sưë nhiïìu- súã hûäu -
ca) “de mes mousons” (tiïëng Thưí Nhơ K); retro-pro-puls-
euv-s”
- Sûå hưỵn nhêåp: Haupt-bahn-hof ( àêìu - àûúâng - sên) = “
gare centrale” (ga trung têm) ( tiïëng Àûác); rến-kộu (homme-
bouche) = “population” (dên sưë) (tiïëng Trung Qëc)
- Phên tđch: je lis trúã thânh je n,ai pas encore pu finir de la
lire.
Tiïu chín cưí àiïín ca viïåc phên loẩi lâ trêåt tûå ca cấc ëu
tưë “ch ngûä (S) - àưång tûâ (V) - bưí ngûä (O). Sấu viïåc kïëp húåp
àûúåc cưng nhêån nhûng S-V-O vâ S-O-V lâ cấc chín mûåc ca
1/3 cấc ngưn ngûä, V-S-O lâ 1/6 àiïìu àố àấnh dêëu xu hûúáng àùåt
ngûä lïn trûúác bưí ngûä. úã àố côn phẫi nối àïën sûå a
áp àẫo búãi vò
theo cấc àiïìu kiïån vïì c phấp hay ngûä nghơa, trêåt tûå nây cố thïí
thay àưíi trong cng mưåt tiïëng.
Ngưn ngûä hổc phên vng nghiïn cûáu sûå múã rưång mưåt hiïån
tûúång trong khưng gian àưåc lêåp vúái cấc biïn giúái vïì phất sinh
hay vïì hònh thấi. Vò vêåy, ngûúâi ta quan sất sûå tưìn tẩi ca cấc
ngun êm trûúác trôn mưi “u” hóåc “eu” (tiïën Phấp: mur, peu,
peur) trong vïë tiïëp tc àïën tûâ phûúng ngûä vng Basque úã
Nancy vâ úã phêìn Lan thưng qua tiïëng Phấp, tiïëng Àûác vâ ngưn
ngûä vng Scandi-navi. Mưåt mẩo tûâ xấc àõnh àûúåc àùåt trûúác
danh tûâ xët hiïån úã tiïëng Anbani, tiïëng Roumani, tiïëng
Bungari vâ tiïëng Mac-xï-do-nia. Hiïån tûúång nây àưi khi àûúåc l
giẫi búãi cấc têìng nïìn (la
â cấc ngưn ngûä cưí àûúåc sûã dng úã àõa
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 11
http://ebooks.vdcmedia.com
phûúng) vâ thûúâng lâ búãi nhûäng tiïëp xc ngưn ngûä, àiïìu àố têët
phẫi cố nhûäng pha trưån vïì dên cû trïn thúâi gian dâi vâ trong
àiïìu kiïån thån lúåi vúái ngûúâi sûã dng song ngûä.
̇ Chûä viïët
Cêìn phẫi phên biïåt giûäa kiïíu chûä viïët vâ hïå thưëng chûä
viïët. Tiïëng Phấp, Nga hay tiïëng Hilẩp àïìu cố cng kiïíu sùỉp thûá
tûå chûä cấi (ngun êm vâ ph êm) nhûng cố ba kiïíu cấch viïët
khấc nhau d lâ gêìn giưëng nhau (m, M,).
Tiïëng A Rêåp phên biïåt ph êm, bấn ph êm vúái cấc
ngun êm ngùỉn thûúâng lâ khưng àûúåc chếp thânh chûä vâ
àûúåc ngûúâi àổc tấi tẩo lẩi,vđ d: cấch viïët tùỉt M.lle úã tiïëng
Pha
áp àổc lâ “ Mademoiselle” vâ bldg trong tiïëng Anh àûúåc àổc
lâ “building”. Tiïëng “hindi” àûúåc viïët theo tûâng êm tiïët vđ d
nhû: i-ma-gi-nế. Tiïëng Trung Qëc thò àûúåc viïët mưåt cấch tưíng
thïí úã mûác àưå lâ mưåt tûâ àưåc lêåp, hay lâ “hònh võ”, bùçng mưåt
chûä” ghi trong ư vng.
Khi chuín mưåt ngưn ngûä nối sang dẩng viïët ngûúâi ta cố
thïí ûu tiïn cho mưåt trong 2 cêëu thânh ca k hiïåu ngưn ngûä:
biïíu hiïån êm thanh (cấi biïíu àẩt) hay thưng tin vïì ngûä nghơa
(cấi àûúåc biïíu àẩt). Cấc hïå thưëng ngûä nghơa cố thïí biïíu thõ mưåt
giai àoẩn hay mưåt thưng àiïåp hoân hẫo hóåc mưåt ëu ưë tûâ vûång
(tûâ hóåc hònh võ) nhû úã tiïëng Trung Qëc. Tûâ àûúâng nết ta cng
hiïíu àûúåc cht đt vïì nghơa vâ cấ
ch phất êm ca àõa phûúng:
“ni” tiïëng Trung Qëc lâ “shận”, tiïëng Nhêåt “yama”; 3 “***”
Tiïëng Phấp lâ (trois) tiïëng Phêìn Lan lâ “kolme”. Ngûúåc lẩi,
nhûäng hïå thưëng ngûä êm chó dêỵn ngay (lêåp tûác) vïì sûå phất êm
“crichtorite” nhûng liïåu hổ cố biïët àố lâ mưåt loẩi khấc nhau tu
theo têåp quấn tûâng àõa phûúng: case lâ /kaz/ trong tiïëng Phấp
(“nhâ”) lâ /keiz/ trong tiïëng Anh (“trûúâng hú
åp”) vâ lâ /kase/
trong tiïëng Têy Ban Nha cố nghơa “àấm cûúái” àûúåc chia úã
Subjontif (giẫ àõnh cấch). Bẫng chûä cấi àûúåc thânh lêåp dûåa trïn
ëu tưë nhỗ nhêët mang nghơa: fou, pou, mou, sous, loup, vò vêåy
sấch hổc vêìn trònh bây lẩi lúáp ngûä êm nhỗ nhêët hóåc lâ theo
cấch tưíng thïí hóåc lâ theo cấch phên tđch (tiïëng Hân Qëc).
Àưång cú lõch sûã ca cấc “cấi biïíu àẩt” cố thïí cố thûåc vâ tûå
nhiïn. Ngûúâi ta cố thïí ài theo sûå tiïën triïín àang cố xu hûúáng
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 12
http://ebooks.vdcmedia.com
xoấ múâ àưång cú nây qua nhûäng k hiïåu ghi Trung Qëc hóåc
cấc chûä trong bẫng chûä cấi ca cấc chûä tûúång hònh.
Mưëi quan hïå “êm/chûä viïët” nối chung lâ khưng hoân hẫo.
Ngûúâi ta gùåp hiïån tûúång àưìng êm (mưåt cấch phất êm nhûng
nhiïìu cấch viïët) trong tiïëng Phấp /set/ (sept, cette, sête) vâ
hiïån tûúång cng chûä (mưåt cấ
ch viïët nhiïìu cấch phất êm) trong
chûä “fils” (lâ /fils/ hóåc/fist/).
Nùm hïå thưëng chûä viïët lúán hiïån nay àûúåc sûã dng: chûä viïët
latinh (2t ngûúâi dng), chûä Trung Qëc (1t ngûúâi) chûä Phẩn
(chûä Nagari) chûä kiri vâ chûä A Rêåp (hâng trùm triïåu ngûúâi).
Nhûäng chûä viïët nây tûâ chûä Trung Qëc àïìu cố cng ngìn gưëc
sêu sa. Cấc chûä viïët khấc hóåc pha trưån tûâ chûä nây sang chûä
khấc (vđ d chûä “kana” ca Nhêåt) hóåc biïën thïí hóåc lâ liïn
quan àïën sưë dên àang giẫm dêìn.
̇ Cấc kiïíu chûä viïët.
Cấc chûä viïët cố xu hûúáng thđch ûáng vúái nhûäng àùåc àiïím
riïng ca ngưn ngûä mâ chng thïí hiïån. Chûä viïët phất triï
ín
chêåm hún nối.
Giûäa kiïíu chûä viïët vâ cêëu trc ngưn ngûä sûã dng kiïíu chûä
viïët êëy thûúâng cố mưåt mưëi liïn hïå tûå nhiïn mùåc cho nhûäng àẫo
lưån ca lõch sûã. Chûä cấi Trung Qëc lâ mưåt khưëi thưëng nhêët vïì
ngûä nghơa vâ ngûä êm, giẫi thđch rộ tûâ võ ca ngưn ngûä. Viïåc
kïët húåp giûäa cấc chûä cấi tẩo nïn sûå phong ph ca ngưn ngûä,
tûâ àố xët hiïån cấc nhốm tûâ hai thânh tưë (chùèng hẩn: miïång +
tai = sûå nối xêëu). Trong tiïëng Xïmđt - thûá tiïëng cố gưëc ph êm
tûâ vûång vâ cố cấc dẩng thûác ngun êm theo chûác nùng ngûä
phấp, chûä viïët viïët theo sûå phên biïåt nây ûu tiïn hún cho cấc
ph êm. Nhûäng chûä viïët cố ngûä phấp phong ph thò khố viïët
hún, vúái mưåt bẫng chûä cấi hay mưåt cën sấch hổc vêìn nhû
tiïëng Nga, tiïëng Thưí Nhơ K, tiïëng Xuahïli, tiïëng Eskimo vâ
tiïëng Kana Nhêåt Bẫn. Nghơa ca chûä viïët ài tûâ trấi sang phẫi
trûâ chûä viïët ca ngûúâi Do Thấi A Rêåp vâ tûâ cao xëng thêëp
àưë
i vúái tiïëng Trung Qëc, Mưng Cưí, Nhêåt Bẫn.
Chûä viïët La tinh àûúåc sùỉp xïëp theo hûúáng chûä cấi trong
quy tùỉc riïng ca nố, nhûng sûå tûúng ûáng giûäa chûä cấi vâ êm
thanh thò khưng ưín àõnh. Ngûúâi ta thêëy mưåt chûä cố nhiïìu cấch
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 13
http://ebooks.vdcmedia.com
phất êm (notom, notions) vâ mưåt êm cố nhiïìu cấch viïët (eau,
haut, au, os). Vò cố rêët nhiïìu ngưn ngûä sûã dng chûä cấi Latinh
nïn ngûúâi ta phẫi thïm vâo cấc ëu tưë ph àïí tẩo ra nết chđnh
tẫ riïng cho ngưn ngûä ca mònh, chùèng hẩn: dêëu “^”, “‘” “/”
trong tiïëng Phấp, dêëu “ ” trong tiïëng Àûác hay tiïëng Thu
Àiïín, dêëu “~” trong tiïëng Têy Ban Nha
Bẫng chûä cấi tiïëng Kirin phất sinh tûâ tiï
ëng Hilẩp, àêìu
tiïn àûúåc sûã dng cho cấc dên tưåc chđnh thưëng. Tiïëp àố àûúåc
sûã dng trong toân bưå cấc ngưn ngûä khưng thåc vng êën -Êu
(ngưn ngûä vng Cấpca, vng Phêìn lan- Hungari, vng ni
Antai, vúái rêët nhiïìu sûãa àưíi vâ thïm thùỉt vâo chûä viïët.
Chûä A rêåp gưìm 28 ph êm vâ cấc k hiïåu thïm vâo cho
phế
p ghi chếp nhûäng ngun êm rt gổn vâ sûå lùåp ph êm àưëi
vúái kinh vùn vâ vúái cấc cën sấch dânh cho viïåc hổc àõa l.
Trong cấc trûúâng húåp khấc nhau ngûúâi àổc phẫi biïët àêìy à
ngưn ngûä àïí cố thïí àổc àng ngưn ngûä àố. Bẫng chûä cấi A Rêåp
àûúåc sûã dng, nhêët lâ trong khu vûåc hưìi gia
áo àïí ghi chếp cấc
ngưn ngûä Thưí Nhơ K, Iran (tiïëng Batû, Cuadixtan) vâ cấc
ngưn ngûä Chêu Phi ( tiïëng Xuahïli, yoruba, pún, haousa )
Chûä viïët ÊËn Àưå phất sinh tûâ tiïëng “brahmi” cố dấng ën
nùỉn úã phđa bùỉc (chûä phẩn) vâ nết trôn hún úã phđa nam bao
gưìm cẫ chûä Àravida. Mùåc d cố vễ cng ngûä hïå nhûng rộ râng
chng rêët khấc nhau vâ bùỉ
t ngìn tûâ cấc chûä viïët phûúng
Àưng khấc (tiïëng Têy Tẩng, tiïëng Thấi, tiïëng mưn Khme).
Chûä viïët Trung Qëc hònh thânh trïn nhûäng k tûå riïng,
trong àố cêëu thânh ca nố cố thïí lâ mưåt ëu tưë àõnh rộ vïì ngûä
nghơa (chûä tûúång hònh /// = “sưng”), lâ nhên tưë phên loẩi ngûä
nghơa, hay lâ sấch chó dêỵn ngûä êm. Sûå tẩo thânh cố thïí tưí
ng
thïí (mùåt trúâi “rò” + mùåt trùng “ye”= ấnh sấng “ming” hóåc chi
tiïët (lûãa “ho” theo cấch viïët hay lâ cấch phất êm àïìu nùçm
trong chûä “diïm”. Sấch chó dêỵn ngûä êm hûúáng vïì viïåc phất êm
cấc chûä: chûä “mưì hưi” bao hâm ëu tưë “nûúác” vâ chûä “bẫo vïå”,
(àûúåc phất êm lâ “gận”) chûä nây êm thõ viïåc phất êm chûä
“ha
än” trong tưíng thïí. Ngun tưë urani àûúåc phất êm trong
tiïëng Anh búãi chûä àêìu lâ /you/ cng àậ àûúåc dung nẩp vâo
tiïëng Trung Qëc. Chûä nây àûúåc tẩo ra bùçng cấch kïët húåp
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 14
http://ebooks.vdcmedia.com
giûäa ëu tưë ngûä nghơa “ja” kim loẩi vâ thânh phêìn ngûä êm
“you”.
Chûä Nhêåt Bẫn thïí hiïån mưëi liïn quan chùåt chệ giûäa loẩi
hònh ngưn ngûä vâ viïåc thïí hiïån bùçng chûä viïët. Tûâ vûång tiïëng
Nhêåt ch ëu àûúåc vay mûúån tûâ tiïëng Trung Qëc, nhûng vïì
ngûä phấp, nố sûã dng hïå thưëng phấ
t êm ca chûä “kana”. Sûå
chïnh lïåch giûäa nối vâ viïët cố thïí biïën àưíi àấng kïí tûâ vûång
vay mûúån tiïëng Anh “ought” (ưt) hay tûâ tiïëng Phấp “haie” (ï)
sang tiïëng Têy Ban Nha “estupulbas” têët cẫ àïìu àûúåc phất
êm. Rêët nhiïìu sûå cẫi cấch mën lâm giẫm nhûäng khoẫng cấch
nây (trong tiïëng Anh “through” àûúåc viïët “thru”).
̇ Chûä viïët vâ xậ hư
åi.
Chûä viïët àống vai trô vùn hoấ, xậ hưåi hóåc rêët quan trổng
trong cấc nïìn vùn minh theo thúâi gian.
ÚÃ chêu Phi, nhûäng tûúãng ghi lẩi lúâi nối bùçng chûä viïët àậ
cố trûúác thúâi k thåc àõa (ch ëu lêëy chûä A rêåp). Unesco gốp
phêìn vâo viïåc thưëng nhêët cấc chûä viïët Latinh, mưỵi nûúác sûå
d
ng chng vúái nhûäng àùåc àiïím ngưn ngûä riïng. Trong cấc
trûúâng húåp khấc, mưåt chûä viïët àûúåc tẩo ra hóåc tûâ nhûäng
khn mêỵu tẩo ra hóåc nhûäng khn mêíu tưìn tẩi trong thïë
giúái c (tiïëng Acmïni, tiïëng Giïoốcgi) hóåc tûâ nhûäng ngun
tùỉc phên tđch sûå cêëu êm: bẫng chûä cấi Hangl ca Triïåu Tiïn.
àûúåc tẩo ra úã thïë k
XV thåc dẩng hònh chûä viïët toất lïn
phûúng diïån ca sûå cêëu êm.
Ngûúâi ta cố thïí thiïët lêåp nïn sûå tûúng quan cên àưëi giûäa
hïå thưëng chûä viïët vâ phêìn ph thåc phất sinh ca ngưn ngûä.
Chûä Trung Qëc khưng àûúåc sûã dng úã tiïëng Têy Tẩng, cng
hổ nhûng tiïëng Nhêåt vay mûúån cố ngìn gưëc hoân toân khấc
nhau. Chû
ä Kirin khưng phẫi lâ chûä Phêìn Lan hay Sếc mâ nố
àûúåc ấp dng vâo ngưn ngûä khưng thåc nhốm Slavú úã Liïn Xư
vâ cấc núi khấc. Trong trûúâng húåp ca tiïëng Serbi-Croatias vâ
ngûúâi Serbi chđnh thưëng viïët bùçng chûä Kinvin côn ngûúâi
Croatia theo Àẩo Thiïn cha thò viïët bùçng tiïëng Latinh.
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 15
http://ebooks.vdcmedia.com
Sûå ûúác ao nối chuån vïì tưn giấo àống vai trô chđnh trong
viïåc truìn bấn chûä viïët (chûä viïët A rêåp trong cấc àêët nûúác
Hưìi giấo). Ngây nay, nhûäng ngûúâi nối tiïëng ÊËn Àưå úã chêu M
La tinh àang thûåc hiïån quấ trònh La mậ hốa hoân tôan. Vâo
thïë k XIX, àậ cố nhûäng cưë gùỉng vïì viïåc sao chếp ngun ba
ãn,
vđ d nhû nhûäng cën sấch hổc vêìn ca ngûúâi Evan àưëi vúái sûå
sấng tẩo ca Canada vâ ca ngûúâi ÊËn Àưå Sequoya àưëi vúái
tiïëng “cherokee”.
Cng mưåt ngưn ngûä cố thïí àûúåc viïët bùçng nhiïìu hïå thưëng
chûä viïët vò lđ do chđnh trõ lõch sûã. Vđ d tiïëng “hindi” vâ “undu”
hay tiïëng Cuadixtan àûúåc viïët bùçng chûä ẫrêåp, La tinh hay Kini
la
â tu theo tûâng vng. úã Thưí nhơ K, quấ trònh tiïën triïín ngưn
ngûä ca vng Kamal Ataturk mang lẩi kïët quẫ thay thïë chûä
viïët A rêåp bùçng hïå thưëng chûä La tinh vâo nùm 1982. úã Trung
Qëc, bïn cẩnh viïåc sûã dng chûä viïët cố ngìn gưëc Trung Qëc,
tiïëng Zhuang (lâ tiïëng Thấi) sûã dng chûä viïët Latinh vâo nùm
1957 vâ mûúån mư
åt sưë k hiïåu Kiûn àïí ghi chếp giổng àiïåu. Tûâ
1958, tiïëng Quan Thoẩi (tiïëng phưí thưng Trung Qëc àậ La mậ
hoấ, phiïn chûä Hấn sang chûä latinh bưí trúå cho viïåc sao chếp àưëi
vúái nhûäng ngûúâi khưng dng chûä Trung Qëc vâ lâ trung gian
cố lúåi cho viïåc xûã l cấc vùn bẫn.
̇ Cấc trô chúi bùçng chûä viïët.
Cấc chûä
viïët tay trong thúâi gian qua, cho phếp thûåc hiïån
cấc kiïåt tấc vïì sấch viïët. K thåt hiïån àẩi khưng thïí lam qụn
àûúåc sûå qu giấ nây.
Nïëu chûä viïët lâ phûúng tiïån cưë àõnh lúâi nối thò chûä viïët
cng cố thïí lâ dõp lâm vui mùỉt. Vò vêåy cấc bẫn chûä viïët tưët xët
hiïån cng cố mưå
t võ trđ quan trổng trong nïìn vùn minh.
Chûä viïët A rêåp theo kiïíu viïët thẫo àậ trúã thânh tấc phêím
nghïå thåt vâ àûúåc dẩy trong cấc trûúâng dẩy cấc ngûúâi viïët chûä
àểp úã cấc nûúác khấc nhau trong vng Cêån Àưng.
Chûä Trung Qëc cho ta mưåt cấch nhòn khấc. Mưỵi chûä trúã
thânh mưåt bûác tranh dûúái ngôi bt ca ngûúâ
i nghïå sơ. Henri
Michaux cẫm nhêån thêåt hoân hẫo sûå tïë nhõ ca nghïå thåt
nây: “Thêåt nhû thiïn tẩo, ngưn ngûä úã Trung Qëc khúi gúåi thõ
giấc nhûng khưng quët àõnh thõ giấc. C phấp tưëi giẫn múã
G−¬ng mỈt thÕ giíi hiƯn ®¹i 16
http://ebooks.vdcmedia.com
àûúâng cho sûå phỗng àoấn vâ thú ca. tûúãng rt ra tûâ nhiïìu
mùåt. Chûä viïët múã ra trïn nhiïìu phûúng diïån”.
Cëi cng, chûä k xët hiïån nhû mưåt tiïëng vang vïì chûä
viïët ca con ngûúâi khưng cố mưëi liïn hïå cêìn thiïët vúái tïn
ca chđnh nố.
̇ Tiïëng Anh
Tûâ hâng thïë k nay, tiïëng Anh trẫi qua 3 thúâi k: tiï
ëng
Anh cưí thúâi k chinh phc Normandie, tiïëng Anh bònh thûúâng
úã thúâi phc hûng vâ thúâi k cẫi tưí rưìi àïën tiïëng Anh hiïån àẩi.
Thêm nhêåp vâo Anh qëc vâo thïë k V búãi qn xêm lûúåc
àấnh àíi qn Celtes, tiïëng Anh - ngưn ngûä êën - Êu thåc
dông Germani - phẫi chõu ẫnh hûúãng ca tiïëng Phấp dûúái thúâi
vua Nomandis. Viïåc sấng tẩo ra nghïì in àậ
mang lẩi cho tiïëng
Anh thïë mẩnh riïng.
Lâ ngưn ngûä àêìy sûác sưëng, tiïëng Anh khưng bao giúâ phc
tng mưåt viïån hân lêm nâo mùåc d cố mưåt vâi dûå ấn vâo thúâi
k tấi thiïët chêu Êu. Sûå àưåc lêåp nây cho thêëy vưën tûâ vûång
tiïëng Anh rêët giâu, khoẫng 500.000 mc tûâ so vúái 150.000 mc
tûâ tiïëng Pha
áp hiïån àẩi. Tiïëng Anh tûå do hoân toân vïì cấch sûã
dng. Nố lâ sûå kïët húåp giûäa tiïëng Àûác vâ tiïëng Latinh, vđ d:
freedom, liberty, thónh thoẫng vúái mưåt sùỉc thấi nhû ox (con bô
trïn àưìng cỗ) vâ beef (thõt bô trïn bân). Tiïëng Anh cố nhûäng
chûác nùng rêët linh hoẩt cho phếp tẩo ra nhûäng cêëu trc khấc
nhau, vđ d: to read a book (àổc mưåt c
ën sấch) vâ to book a
room (àùåt phông); c phấp vâ chia àưång tûâ rêët àún giẫn.
Nhûäng àùåc trûng nây lâm cho tiïëng Anh trúã thânh ngưn
ngûä thưng dng. Tiïëng Anh mûúån cấc ngưn ngûä “lấng giïìng”
nhûäng gò mâ nố khưng cố nhû wurst vâ elite chùèng hẩn, thđch
sûå trònh bây ngùỉn ngổn ca tûâ ghếp: vđ d: horse- race (ngûåa
àua), vâ race-horse (àua ngûåa) vâ dng àïë
n nhûäng àưång tûâ
ghếp mâ hêåu tûâ ca nố quët àõnh nghơa: vđ d: to walk up (ài
lïn) to walk down (ài xëng), tđnh tûâ vâ àưång danh tûâ c thïí
hoấ ngưn ngûä nây búãi sûå àưëi lêåp àưëi vúái tiïëng Phấp.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét